พระปุคคลปัญญัติ

ฉะ ปัญญัตติโย. ขันธะปัญญัตติ, อายะตะนะปัญญัตติ, ธาตุปัญญัตติ, สัจจะปัญญัตติ, อินทฺริยะปัญญัตติ, ปุคคะละปัญญัตตีติ.

กิตตาวะตา ปุคคะลานัง ปุคคะละปัญญัตติ ? สะมะยะวิมุตโต อะสะมะยะวิมุตโต, กุปปะธัมโม อะกุปปะธัมโม, ปะริหานะธัมโม อะปะริหานะธัมโม, เจตะนาภัพโพ อะนุรักขะนาภัพโพ, ปุถุชชะโน โคตระภู, ภะยูปะระโต อะภะยูปะระโต, ภัพพาคะมะโน อะภัพพาคะมะโน, นิยะโต อะนิยะโต, ปะฏิปันนะโก ผะเลฏฐิโต อะระหา อะระหัตตะผะละสัจฉิกิริยายะ ปะฏิปันโน ฯ

บัญญัติ ๖ ประการ คือ บัญญัติว่าเป็นขันธ์ บัญญัติว่าเป็นอายตนะ บัญญัติว่าเป็นธาตุ บัญญัติว่าเป็นสัจจะ บัญญัติว่าเป็นอินทรีย์ บัญญัติว่าเป็นบุคคล การบัญญัติว่าเป็นบุคคลแห่งบุคคลทั้งหลาย มีเท่าไร ? บุคคลผู้พ้นแล้วในสมัย บุคคลผู้มิใช่พ้นแล้วในสมัย บุคคลผู้มีธรรมกำเริบ บุคคลผู้มีธรรมไม่กำเริบ บุคคลผู้มีธรรมอันเสื่อม บุคคลผู้มีธรรมอันไม่เสื่อม บุคคลผู้ควรโดยเจตนา บุคคลผู้ควรโดยตามรักษา บุคคลผู้หนาด้วยกิเลส บุคคลผู้ครอบงำโคตรปุถุชน บุคคลผู้งดเว้นเพราะกลัว บุคคลผู้มิใช่งดเว้นเพราะกลัว บุคคลผู้ควรแก่การบรรลุมรรคผล บุคคลผู้ไม่ควรแก่การบรรลุมรรคผล บุคคลผู้เที่ยงที่จะไม่ไปอบาย บุคคลผู้ไม่เที่ยง บุคคลผู้ปฏิบัติ บุคคลผู้ตั้งอยู่แล้วในผล บุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้งซึ่งอรหัตตผล เป็นพระอรหันต์